2
  
 - 
/ 2023

    
19  2003 , .   77-8479
ISSN 1727-5903
 :
 
.. 

. , . ,
. , .  . ,
. , . 
  
.. , .. , .. , .. , .. , .. , .. , .. 
  
.. 
   8.02.2023
   .
123001, , 1-  -, . 1
  
119071, , / 57
  :
8 (495) 722-09-46 e-mail: redaktor@hij.ru http://www.hij.ru
:
https://www.facebook.com/khimiyaizhizn
https://vk.com/khimiya_i_zhizn
https://ok.ru/group/53459104891087
https://twitter.com/hij_redaktor
https://www.instagram.com/khimiya_i_zhizn/
        
         ,  72231  72232
  
,  88763
    
(.  (495) 443-61-60)
 ,    2021  2017
 -, (495) 121-01-16, (499) 789-45-55
-, (495) 789-86-36
, . +7 (495) 369-11-22
, +7(812) 786-58-29, +7(812) 337-16-26 .
-
   
  
  
      
           .                .        
        .
 

  
   . . 

  
  : ,  ? .. 6

    . .. .20
   
  . . .26

  . . ..30
  
  . . .34

,  -   . . 40

    . . ..44
   . . .48

 . . 56

--. . 64
 	14
	15, 43
:   	37
: 	53
	61
 	62
, 	62
. 
   
  
        ,  , ,       .         -,            .. .
           ,   .
       .   ,          .      .  
2
 .. -,             .. ,                 . ,    .
  ,          -        .   ,   !   .
,        ?    , -,    .  -  .   ,        .        .
,         . ,       ,     ,   .          .      ,          ,   .
  , 2023,  2, www.hij.ru	
	
3
    ,        .    ,      ,    .
      .     ,   .         ,   .
 ,        ,         20 0  .  ,     ,    .    ,         .          .
,        .             .        ,       .    200     .
             .            ,         ,   .
  ,        .       .       .           .
   .         . ,             .    ,      .  ,    .         .        .
              .        .
   ,           .         
4  -  -,           ,         .
 2019      -.    24 ,        - .       5%.
   ,       ,       .            ,    ,    ,   .        ,    ,     .
    -          ,    .   ,     .    .
,          .            .         .     ,    , , - .
       .                  ,  .    ,     ,    ,     .          ,   ,          .
       .  .       ,   .  ,  ,      .     ,      .   .
    ,  ,   .          .        ,           .
      -        ,      ,     ,         .
      ?   . ,         .              .
  , 2023,  2, www.hij.ru	
 5
  
.. 
    , 
  : ,  ?
6
:  /
       in vitro ( )      .          ?
 
    ,   , ,   ( )   ,      .         , in vivo ( )  in vitro ( ,  ).
  in vivo  -,  -,         -,    ,   -         .        . (       , ,  .)
      in vitro.  -  ,     ,     ,      .     in vitro            (   10-15  )  50 -  . ( ,      .)             .
    in vitro     .    ,          in vivo.   ,  2000 ,       ,      6       ,      2  .
     in vitro           : 0 ()  2020    ,         ,   2021-.    ,        :      ,       40%,    ,  30%     .
            ,      200  .    in vitro  3050 .      .      :    -   (   )    -.
      .          ()    2021 .        .
  , 2023,  2, www.hij.ru	
 7
  	2020 . 500 397	2021 .  
 	578 995	 
	47 470	39 484 ..  	0 0	481 5
	14 345	 
	4 977	 
  	1 156 422	 
 %  2019 .	+ 12,1	    in vitro       2020-2021 .
            (   .  ),  2022 
 2022     ,   ,              .        98   -,       147 ,      .
    ?
           ..  (  ),           ?         ?
  (-,   ,    ,    ,   )      -.           .    in vitro  ,     (  , ,  ). -       .         ,      .    :  -    .                          .
 ? -,       ,           in vivo  in vitro.  ,  ,     ()            -     .    ..      .  ,   .. ,  1977          .
        ()     -,    .     -.  1990-   -          .. ,    .    (19911994)      2 0 0 -  ,        10       .      10     .
       (  , )   2016     ,   ,   ,          in vitro,       ,            .
-,       ..   1984         1990- .    .     (     )       
8,            .          ,    ,      ,          in vitro     .             .
       ,    in vitro   ,      :  ,       .   ,    ,          (  , 22.07.21).
    :    in vitro      .           ,         ,          .
 2017             6 1 260   3 4 6 2 , ,    23   .       In Vitro Brasil (IVB)  43    ,          11  ,   .                ,   in vivo (28   1 4 ),     .   2 0 1 7           !
 2017      ..         2 0 1 5 - 2 0 1 7 .   !               IVB     .   2021   -     ..               I V B        : 133,7  .  2 0 - 2 5 %       in vivo,  75-80%  in vitro.
         5 0  ,    40%.        -  3 000        (, .. ,  )       .  1991 ,    .  ()    1 5 0 000 000 .  !         ,     -,      .
  :          ( 1 , 1 %  )      in vitro   ,        .          ,         - - .
,   :  ?
 ,         ? .
      2 0 0  .            -.           ?
     .      ,      ,   ;         ;  ,          .         :  ,         C R I S P R / C a s 9 .       ,    .
  , 2023,  2, www.hij.ru	
 9
60000
50000
40000
30000
20000
10000
2012	
	
	
 2013	
	
	
 2014	
	
	
 2015	
	
	
 2016	
	
	
 2017	
	
	
 2018
   
2019
2020
-  2017    () in vitro
   , 16  2017    IVB  400 ,          
,       ,           :        ,      ,     .        (  , 22.07.21).   ,       ,     .
 ,        ,  .. -.      ( ..  . .  .., 1953):   ,          ,    ,   ,      ,              .     ,      ,    ,     ,    ,     ,  ,      .          .
,     .         ,          . ..      ..      -  ,     100       2600     ,  45        ( .     , 2010, 8). ,           .
0
10      50        ; ,-2017.   -   ,        -     .  1884 .   :  3 ,  3  (49 ),    1 ,  55   .  :  -     ,    650 ,   10    (1000 )
*       (, 1896),     -  .       ..   (,  )
           ,       .. -. ,            2022                 .
       :            .  ,             , .  XIX         ,    .   ,        1884 ,  : ,              .
     ,   -   .      (1912 .),       110117 ,   7001 400 ,  ,   .            .
,       ,  -:  ,    .      .       :         .
             ?       :      2734 . .      ,    . ,             -  ()  30%-   .
,          (19831991 .),       in vitro     . ,           in vitro,       -   ,    .       -  EMBRAPII (The Brazilian Research Company of Industrial Innovation).
  , 2023,  2, www.hij.ru 11 
            -  ,      IVB. , 17  2015 
          .
         .        IVB        ,      .     ,    ,  -.   ,   ,         in vitro,   ,   .
 in vitro, ,  
  in vitro        .      -12  . ,    .
     .  In Vitro Clonagem      ,   .       ,     ,      .                .    ,    ,          .  ,   .      -,  ,   ,     ,       .
   ,   ,              In Vitro Clonagem.            .     ,       ,           .              ?
      ,    1998 .     20 000   .          .       -    ,      .
   .   2020    , ,   ..           (Doklady Biochemistry and Biophysics, 496, 4851, 2021).     ,    ,      .      CRISPR/Cas  ()   -,       .  ,      .      .   ,      30  2022 .   
        ,  ,    ,  , -    .   ,               ..    ,  .. ,    . , 2010
*  ,        1950 .               .   ,   ,       ..    .          ,    . ,          .
,  ,    .  :    
λ (,    CRISPR  ,        ,   )        .
   .          .          .   2022   :         57-    ,       (  , 2022, 2).  -   ,    ,     ,    ,         .            .           ! ,       ,   -  .
  ,       , , ,  ,   .      30     ,        .      ,            .          in vitro.          ,       .
             ..   1950 .  -        . .     .
                      ,       ,    -!  ,      . ,           (-)   ..   in vitro    ,   ,  -  -    ,      (-).  ,          .
  , 2023,  2, www.hij.ru 13

 
   
   .    .   .     11 .    ,   .       ,              ,      .    .     .
,  8  10       ,          ,      .    .
      ?  ,  ,   ,  - ,   ?  - .
     ,           80% . -             .
,   ,     .   - .  ,       ,      -  30      .
  16 .   , ,       60    . , ,                 .
      ,     ,       ,        , ,  ,    .
  .              .     ,  ,  ,      .
         ,   .     ,       (  ).
 , ,       ,    -3-  . ,  ,     ,      ,       .
, ,     .   ,       .       .    ,  .      . ,     ,   .
 ,        .   -        -. .
 
           .     .    ,  .  .      ,    .     .   . ?
  ,    .  
14
 
       ,         .       .
,       .    ,       .  - , ,   .    .
 ,     ,        .           ,        .     ,      .
      .       , , ,             ,     .     ,     ,            .
       :           .     ,   ,      .  -        .
    ,     -   .  :           . , , ! , ,  ,       .  -   .
  -       .    .       110 . ,  ,      -.
,   ,    ,         ,      .         :      85% .         62% .
     ,          .             .
 ,        ,           .
-    -   ,      .      ,       .    .  , ,      .   ,   .
       .      ,          .       ,  ,  .
       .  , ,  .     -   .
     ,   
    ,        ,   !            -.  , , 85 .       .   .
  ,  ,  ,  .     -  ,   .      . ,    ,        .  , , -   .        -     .         ,   ,   .    , , :
  ,  , , , ,       ,   .
  , 2023,  2, www.hij.ru	
 15

 
,       ,   .        .     ,       ,          Google.     , .     ,      .    .      .
   ? , ?        .   Google   .
15    !
   ?   . ,   Google,     100 000  ,      .      .
   ,  ,  Google      ,       ,   .   -    ,       .       .      -      .
 ,    ,  ,        ,     .
    ,  -     :     !     ,    !
   .         .      ,  20          .. . ,  ,        .
    .     .     ,                 .       -   (1 388  3).       .
        ,       ,  .    .
,     . ,  ,     .      ,        .    :  ,  . ,        .
,    2000-      ,      ,   .
       ,   . ,     ,     .     .   (96,4%)  .          3,5%.
         ,           ,  ,          . ,   .       .
     ,    , ,       .
,   -      .         16 .       .         1,8%      .
        -     .    .               .
,      .  ,   ,  ,  ,  , , , , .   ,   .    ,   .     ,    .            , , ,   ,   .
   ,  .         ,         . ,      ,    .     .   ?           .
    -       ,       . ?   -        .          .
   .  , ,  ,  .         ,   .    ,  ,   ,     ,   .    ,     . 
16
 
    ?
   ,    ,  ,       ,    .        .    ,   ,   ,  ,  ,-.
    ,      .      .         -  ,  ,  .      .      ,         .           ,    .
   - ,         ?   ,    -  . ,      ,          .
             20   20%,  ,   .
        .   - .       .
,    ,    .     ,  -     ?   .  ,    .   ,        -.
,   .      ,       ,             .
  ,   .             .
 ,     ,     -, , ,   ,    .            .      ,     -  -   .
   
      40  120 ,    8 ,     3 .   ,    ,     .   ,      .          .      ,          .
?  .    . ,     ,  , , , .  ,     100- . ,   ,    .
     ,       .        ,    ,    ,    ,         .     ,    ,        .
  ,    ,     .   ,  ,    ,     ,  . ,                 ,  .          ,   .
             ,   .            ,    ,    .   ,       
  , 2023,  2, www.hij.ru	
 17
 
       .
        ,  .             ,   .
   ,  .    ,         .    124-  .             .
  ,        .   -          30  .        - ,      1 000  .
   ,     ,    30   ,   .          ,     ,              ,  .
,     .      ,      .           ,   .
, ,   ,    .           .      ,    ,    .            -      .
   
   ,      .   .      -  .      ,   260     .
    60    20-30 ,     .   50 .      15 .
   ?   1971            .      .     . ,  ,  .    ,    .
    .    -     ,    , ,     .       .
, ,    .    , 
,    .      ,    , , .
     .     -  ,    ,        -    . ,      4000 .         .
   -       27     ,  .              . , ,     ,    ,    .      ,     .     -        .
      ,   ,  .      .             ,     .      .    .     - ,   ,   .
    ,     ,    XIX        .  ,       300 . ,       ,  2009 ,     .
    .      - .       ,    .       .    .     18
 
 ,     .          .    .      .
        ? ,     .          . , ,   .
,     ,    .        ?   .          .      .       .        .
  
      85-     -.      .  ,           . ,   ,  , ,    . , ,   ,       .
      -    .             .   .
  ,    ,               .    ,      .
,  ,   ,        .     ,     .
 ,    , ,        ,          .  , ,         .
       70    9  .
 ,         (  100, 300  500 ),      .               ,    .
.      ,     ?     ?   ,    ,    ,   .
        ,      .     62         65  74 .      16 .
  .    ,              ,     .
           ,        .    .    ,     ,  , ,     ,     .
        ,        .            -   -.      ,      .
          ,   ,          ,     .         .           ,  .
 
. 
 - 
  , 2023,  2, www.hij.ru	
 19

20
  
.. 

   
    .     ,     :       ,      .
 
      ,     ,    ().    -  -.  -   ,  -     ,    ,            .             .
          .      ,          .     ,    .     ,          .     ,     ,      (  phage in    k yto s  ),  -   .
         .    ,     ,       .      ,         ,   .
    ,   ,  ,    ,      ,       .    :       ,   .     TLRs (.   , 2011, 11).       ,      ,    XXI   ,   . ,                  .          ,    ,    .         ,      .  , ,   ,      .
,    |3- (    )     .        . ,      ,    ,    ,    .      : -1,         ,   .     .
  , 2023,  2, www.hij.ru 21
       .    ,       ,              .  , ,     :       .  ,   -        .         ,     ,      .
,       , ,    .       ,  .    ,      .         .    :   -       .
  ,   ,         .  -     -   TLR ,  ,    - , .    ,  ,    .
    ,        ,    .        ,    .           , ,       .      , , , ,  ,    .
       .    ,  ,            . ,       ,   -.
 ,         .  ,         .   ,      .      -22     .    -     :   .
  
 ,     .      ,   .          .
         ,      ,    ,      .            ,          .        ,      ,    .     ,        ,    .             .          ,        .
  ,  ,      ,     .       ,      ,      .
       () ,          .      ,       .      ,  ,            ,     .       .    ,      .
 ,                 (Przemyslaw Sapieha),        -     -.        Science.
, ,  ,   ,    


 
 
  , ,   ,       .    ,     ?
    ,    ,  11   ,  60%   .       .      ,     10%,             ,       .                 . , ,    ,    .
           ,     .        -,  ,        40% ,   . ,     ,        . ,       ,   .
 ,        ,  ?     500        -.     ;   ,    -,     ,    .
          ,    ?   ,   

   
      .      ,   .           ,     ,   ,    ,    ,  ,   ,     ,   .
  ,        ,   -   .   ,    ,      .        
  , 2023,  2, www.hij.ru 23 
 ,      .
,    -      .     TLR4    ,  .         ,      , -1?  -6.      ,     .   ,     Tlr4,       .
   ,  ? !  ,       .         ,     .  , ,         ,      .
 ,       ,     ,    ,     .      ,    , , , .
  
    .           ,         .     .  ,  ,     ,   TLRs . ,   ,       .
  ,     ,     .  ,                .   ,         ,       -,     .
             (Kathryn Moore)     ,     .          ,   -24   .    ,     ,    - .
,    ,  ,    ,     , ,       .  ,  ,     ,  ,     ,    ,        .
  ,  , ,  ,  11-   1724   ,   ,      ,       59%.
       .       .    , ,     ,        ,   -.  ,  ,   .       .    ,      ,      ,     .
  , -  ?     ,       .   ,     ,          .           ,     ,        .       ,       ,     .        , ,   . ,        ,     .    ,     .
    ,         .   ,    ,       ,     .   ,    .        ,    .    ,    ,     ,   .

    ?
    
 ,  
 -, 2021
   :
      ,    -,        ?
         ,     ,             ?
    ,  ,   , ,   , ,     
  , 2023,  2, www.hij.ru 25

26
   
. 
 
         ,          .             .         .          .   ,     ,      .
           ,    XIX       .        ,        ,            .              .
      ,    ,     .  1932        .      . ,  ,    .
     ,        .        ,    .       .      ,              .
             .          ,  .           .         ,    .
       ,          .    , ,      ,         .         ,      - ,        ,        .  ,    ,    ,    .
 
       .       ,     .               .   ,         ,        .     ,   ,     .   ,     .   ,      ,   .
       ,    .        Experimental Brain Research.       (Kasia A. Myga)      -  .      ,        .  ,              .          .
        . ,        ,        .  ,            .   ,         , 2023,  2, www.hij.ru 27
    ,     .
 ,     -         ?          ?         ,       .
     .   ,           ,         ,      .  ,           .
     ,            .       ,   .     ,   ,       .
  ,     ,       .  ,  ,      ,      ,    .   ,  ,         .  ,          ,       .
 
      ,        .  ,               .            . ,    ,   ,            .
 ,         .        .              (,       ).       2010 .        ,  ,    .
 ,               .    o             .
 ,         :       ,    ,     .        .            , ,       .   ,     ,  .        .
          .    ,     .    ,        , ,  , - .
            ,    .  ,       ,       .          .      ,    .  ,    ,       ,      . ,          .
  ,     ,     .      .  ,  -            .   ,   ,    ,    ,  ,      .
   
           .   ,          .   .  ,           ,   .
       ,   .  ,     .     , ,   .
           ,  28  ,    .      .      ,    ,    ( ,        ).
                .
     -    ,       .
           .  ,     ,    .
        .
           .
,           ,    .     ,   .    .
  , ,    ,      .         :
           .     ?
        ?
      .       ?
        ?
      ?         ?
     ,    ?
        ?
        ?  ,        ?
     ,          . ,   ,  ,            ,  .
     ,        ,         . ,          .  ,   ,        ,   .               .     -  .
      .       ,        .   :    ,      , ,  ,   ,   ,        ,    ,   ,    .
 vs. 
,        ,      .   ,     .   ,  ,              .   ,  .       ,   ,    ,   . -,   ,         ,    .
      ,          .  ,  ,    ,           .  ,         .     ?   ,  ,   .
              .          .    ,    .           .
    :  - ,  ,     .         ,    .        .   .     .   ,    ,   .
  , 2023,  2, www.hij.ru 29
  
. 
  
  
  
    ,       .          ,   .    .     ,   , , ,  .  ,       ,      .        .         .
   ,      ,       .
  ,  ,   ,     .       . ,     .  ,         ,     .        ,  . ,       .      .   ,    .
30
              .  ,     .         ,   .   .    .
       .       ,       .       .      .   ,          .       ,  ,  ,      .  .
 
     ,       .   .     .   ,       .     ,      .    ,       .       ,      .         .         ,  .    .
       .             ,   .  ,     ,       .           .  ,         ,         .   ,           ,    .
,      , ,       ?       ?      ,    ,     .       ,   ,   ,   .     ,     .
         ?        ?         ,  ,   ?  , ,   ,     ,     .      .
   .    .       .  ,       .     .      ,     .
     ?          .   ,   ,  .   ,        .     ,   .          ,     .           ,    .      :    ,    ,       .    .  ,      ,    .
 
       ,    .   ,    .     ,     .      ,    , ,   .
    ,   .   ,     ,      .      ,    .       . ,  ,         .     ,           .      , , .
      .    ,  ,     .    ,        ,   .      .    ,       .              .
          .     .      ,  ,     ,    .
  , 2023,  2, www.hij.ru 31
  
         . ,   ,   . ,   ,             .          .
        ,          ()  ,     ,    , ,    .         .
    ,     ,           .       ,        .           .            .
     , .    ,   .     ,    .   ,         .       ,    .
   .         .     .          .     ,   1520   .        .     ,         ,       .    .     ,          .
,   
             .      , ,  , .      ,      ,      ,   ,  ,   .   ,  ,   ,    .          .     .       .  -     ,    .
    ,      .     ,     ,      .   ,  ,   ,     .     ,    ,        .     .
         ,   ,       . .    ,    .
           .              .   , ,      .
 
,       .    ,   , ,    .   ,   ,   ,   .     ,   .
      .     ,    ,   .    ,    ,         ,    .   ,      ,   .
    ,            .                     .
, ,       .               .     ,        .     ,      , ,  .
       . ,     ,     .        .   ,   ,     ,     .     ,   .           .
32
     .   .       , , .    ,     ,    .
       ( ).
  .
   .
     .
    .
     .
   , , .
   , , .
     , ,  .
     , ,  ( ).
    , ,  .
  .
  .
  .
    ,   .
     ,   .
     ,   
     ,   
    , ,  .
  .
   .
  .
      .
      .
    .      .
  .
   .
  .
     .
     .
   ,   .
  .
    .
  .
    , ,  .
        ,   .
    ,  .
  , , .
   , ,     .
  .   .    .
        ( ).
  .
    ,       . ,    .     .
       - .      ,      .                 .           .
 
   ,      ,  .      ,     .       .
       ,    ,  ,      ,   .      ,         ,        .     ,     ,     .    ,   .   .    ,     .   .
            .  ,            .          .       .
      .       , , ,  ,      .    ,       .   ,            .      ,      .
            .  ,       .             ,   ,      .
             ,  ,     ,  ,            .     .
  , 2023,  2, www.hij.ru 33
. 
  

1977 ,    ,       (. Firefox).           -25.     -   -    ,   ,     .      -   ,     .
       ,        .  1989            (. Day of cheetah).     1996 .             .    ,   ,        .
      ,     .                 .      -    (.   , 2022, 3).       -     .
      .        .       ,     ,   34
  .      , ,   ,  , .
      - .          .       .   ,  ,   .
   ,    ,  ,           .       -   .
 
    .       ,        .          ,      (Jose del R. Millan).          . ,     .         ,     .
   ,   -   ,            .      ,    .        ,    ,     .
            ,      50%.       .     ,    .       95%  ,         98%.
    ,      -      .       .     ,          .        
  , 2023,  2, www.hij.ru	
35.              .      .    ,           .
            .   ,      .      ,      .  ,           ,           .
-,          .    ,        ,          .  ,    ,         . ,       ,       .
 ,               .         ,       .        .
 ,       . ,    -     . ,  ,   : ,  ,    ,  .        .     .    ,         .
 ,  ,   ,              .            .           .      ,     .
      . -           .            .            - .
,        .      .       ,           , , ,    .
,            ,  -     .   ,         ,     ,      .  ,            .
 
 ,        ,     .  , -,   .              .      ,    .
        .        .     ,      .  ,          -  ? ,   ,      - .         ?
 ,        .  .   .          .     ,   -         .
 ,       ,    .     ,       .         .       .    . ,   ,  .
          ,     .         ,         ,      .          .
36
:  
   
         .                ,     .         .           ,        .          .   ,        .
         .          ,      .  ,  ,            .         ,   .
   -   ,      .       ,         .        -,      (Thorsten Hoffmann),    -        900 .           Scientific Reports.
    .    ,        .     ,         .   ,          .      ,       .
   
      .         .    -   ,     ,       .  , ,     ?   
  , 2023,  2, www.hij.ru	
37      .    .
          (Raphael Zufferey)            ,      700      ,       .       Nature Communications    .
  ,        -    ,       , ,  , ,     ,  ..    ,  ,        . ,           .      ,          .
     .       .   ,           , ,  ,    , , ,       .    .      ,     .         ,     .
  
   ,       ,  ,   ,    .        ,       ,    ,  -   ,  ,   .
               (Lakshminarayan Mahadevan)         -,        .      11   ELife   .
   ,          , -     .      ,    ,       .     .       ,      .   ,    .       ,    .
         .  ,      .        .  ,    ,      .
      -,      .      ,     .    ,        .   ,    ,   .       .
    :     ,     ,      ,     .              .    ,       ,  ,    .
    ,    ,   ,      .    , -    .        ,  , , , .        ,    .
    
   -    .      ,      . .  ,      .  , ,  , ,     .            ,     .      .
    - .                .    
38              -      (Gregor Hartmann),    .           .         Scientific Reports.
  ,    ,      .     ,        ,   ,  - .    ,       .  2017 ,     ,      .
         ,   -  .   -   .     ,     .        ,         .
       .             .      -            .       . ,     ,        .
  ,                 .           .          .
  
      ,   .     ,   .         .      ,             .
       .        ,      .     ?
        - .       (Anirudha Majumdar)    (Karthik Nara-simhan)       -,     .     14         .
     .         ,       .   ,   ,    ,    .   ,       .
          ,     GPT-3    ,      2020 .
            .    27 ,    .     :  ,  ,            .          ,    .
      -  .   -       .             ,       .        ,     .  ,      ,     .      .
   ,                 .             .             . ,       .      ,                .
    ,   .   ,    ,          .
 
. 
  , 2023,  2, www.hij.ru	
39


,   -   
-      !  ,        ,  ,  .   ,          .     ,   ,   Nigella sativa ( ).     , ,    ,    ,        ,  -          .
     .     .   25  ,       ,
X       .
   - ,   .      ,   ,   , -   .   N. sativa   ,      .        :   ,   ,   ,   . - -  .
    20  30   -      20  35 .      ,    ,    .    , ,  , , -   ,      (  ).     7 0 % .  ,     ; , , ,   ;  ,    .
          .    ,     ո  .    1650-    .       ,   13321323    .    ,   .         ,       ,  .
 ,      ,     !     .    ,       ,      ,  .     ,    , , , ,  ,   ,     .     .     ,    .     - :        .    ,   ,        .    .        .  , ,             ,  80%        .
,          .       . ,   X V   - ,    ,        ,      .         Nigella sativa
   ,         ( ).         II , ,  ,   ?
      .  1960       10   ,    .
    .      ,

  , 2023,  1, www.hij.ru 41
         ,  ,    Helicobacter pylori    .     ,   ,        ,    .          ,    : , , , .     in vitro,      .     Candida albicans.
         ,        ,  -    .     ,   (        ),   , ,    :  ,     .         .    2-         .
   ,   ,   ,      ,         .
          .
     .        ,    .            ,    .          .
  ,        - .
                          .
       ,      .       - .     ,    .  ,     ,       ,    ,     .           ,       (    )       .    ,    ,    ,      .
 ,    ,    .      ,         .
 ,  (),   .    ,         .      .
 ,        ,        .           ,   .  ,      .  ,    ,     ,    :              - .
, ,     ,   ,   .       .             ,     .        ,     .  ,  ,        .
. 
42

 
    
   ,      ,   ?     ,   ,     ,   .   .
     ,     ,    .           ,  ,    ,        ,     .
 
 ,   
      ,   , ,   ,       ,    .    ,     ,      .
          .   
44    ,    .    .         ,     ,         .             ,    . ,   ,     .
, , , , ,  ,                  ,   .    ? ,  !      .
   :  ,       ,       ,      ,             .
  ,    
  ,      ,      ?     , . ,         ,    , ,       .  ,    ,       . ,    ,     ,          .
,        ,   : , , , .      .   -, ,        .   :        ,      .
        ,    XIII        ;      . ,   X V I ,      - .     ,       .   ,        .
 ?  ,             ,   ,  ,          ,       ( ).
      
      ,     ,  ,        ,  ;      .  ,        .   ,      .
             ,     .     ,   -,         .      ,    X V I I I        .
     :         ,         .  ,         ,      .     ,  ,   .
 .           ,  ,   ,     .                .   ,    ,    .     ,      .
 , ?
 :    ,    ,        . ,     ,    ,    .      500     ,  ,  ,  ,  , ,  ,  ,  , -   ,  ,   ,  ,  , - -   . ,         .
   .    , , ,       ,  ,     .  25-
  , 2023,  2, www.hij.ru 45
 :        ,   .     ,        ( . ).
      ,   ,   ,   .            :    1749 ,  ,    ,      --.    : ,    ,   ;       ,    ,       ;         ,     . -    ,     ,    .   ,    , ,    : -      ,      ,    .
    .. ,    ,   , ,         .. :    ,       ,  ,  .     :
  .     .      .    .      .      .   ,   .
     .      ,    ..  :   ..      ,     ,   ,   .         ,      .  ,      .   ,           .
,       :       ,     ,     -,       .    ,     .  ,    ,  ,  ,     .    ,  ,     : ,  ( 
46    .. ),      .  , ,   .
       ?       :       ,  ,      ,   ,     ,    .        ,     , ,       ,     .
  
       ,     .     ,     ,    ().  ,   , , -        :       -:  IV,  II,  ,  IV,  ,  III,  VII   III.
   (100 . . .),     ,   -, , .   (255 . . .)      .  , ,   .   :    ,   ,   ,        .
,        .     :             ,   .      .
,    (354  430 . . .)    ,  ,   ,   . ,    ,       .       .  1450        ,     ,    .
       . ,    ,         ,    ,     ,      ,          III.  ,       ,   -.
  .         ,  , , , , ,        .    .  1671          ,     
,           ,          .  ,      ,      (30 ). ,  ,     .
         - ,  , , ,    .  (       )  ,    -.         ,  ,        ,           .          .
  
      ..    ,  -  ,      ,    .       :         ,      ,    .      ,         .   ,  ,      ,         .        .          ,     .       ,      :   :      ,     ,   ,  ,  ,  ⅒ ,    ,         .             .  38-    ,   ,  :       ()     ()?           ( )   ? ( 3 1  3 2 ) .     ,    .  :    ,       ? ( 3 3 ) .  ,    (  )      .
 ..   ,     .  :    .     .    ,  16- ,      ,       :      ,  ,      .
 :   ,    .      ,     .     ,   ?        .
 .    ,      ,        .
,   ,  . , , ,   ,  .      ,   ,    .      ,       ,       ,    ,   .. .
   
        ,           ,  .
,       ,  14 (1, 2, 3), :  :    ,    ,  .      ,    ,  ; ,     ,    ;   ,     ,   .
,    ,     ,        ,   .    ,   ,    ,       ,  -       ,     ,  .  :        .
       ,  15 (40, 41) :      ;    ,  .   ,   ,  ;       .
  ?   ,        , , ,   ,      ,   , , ,   .
  , 2023,  2, www.hij.ru 47
. 
   
     ,  ,           ,    .  ,      ,             .     ,   :   ,   ,       ,   .  ,   ,        ,    .               .
48
  
         ,        . ,  ,       ,             ;  ,    ,     .    ,      11-  22-         .  , ,  .
        ,    ,    , ,    ,   ,         .
   ,   ,  ,   ,           :        ,      ,    ,    , ,    , - !     .         ,  ,   ,           ,              .
,   . 2,558           ,      ,    - 100    .    ,  :     ,       , ,    ,    ,    1015      ;        ,   .
    ,  ,       20              13    .        1,5   ,    .        ,    ,    .
 ,         ,    ,     ? ,            ?
  
  .        ,      -       . ,       .
   ,       ,      .            ,    ,    50 .
 ,             ,    .  , ,  ,  .   :     , ,  ,             ,       .         .
,    ,   :         ,     XX       . ,        ,   ,          ,    .
      -    ,               - ,     .  .     17931945       ,            .                -    : , , .          ,     ,      , ,  .  ,     .
 ,   1956 ,   -,          ;     ,       .  ,     :   ,      , , .      ,      ,  , ,         . (       1976  )              , ,   . ,        ,       .
  
,    ,     ,          .    -  ,      ,        .      -.
      -  ..   
  , 2023,  2, www.hij.ru 49
 
 

 

    -.  ,            .  ,       ,     .     . ,    2088               (    ).
    ( ), ,   .     (    , 5100  )  ,      .      :   3647    () ,            , ,        - ,    ,   , -    ,   .
       ,     :         ;     . ,                 .        .           (  ,         ),  ,    .
         :         ,  ,   .      , ,        .  ,          ,  ;     ,       .
,      ,    .    ,    ,    ,         .      ,      .
-,   ,     ,  ,       ,      .  ,        .
-,     ,      - ,        .
 -    ,     .        , ,            .       -  ,      .
50
  
    ,   -     .       .      .
        ,   1922        .  .     ,        ,       , :          XX .
 1938           ,        .    1948         .
      ,      ,   1972 .  30-             ,  ,     .    !  ,    .     .         ,    ,         .      .
    -,    ,   . ,            .             .     ,     ,       ,     ,    .    .
         :   ,  .  ,            .     ,    ,        .           ,      ,     .
 ,  :      ,       .         .         .
 - !  -       .  ,     :       ,    ,      ,   ,  .      ,     ,     .
     .    ,    ,            .
  
    19511972    ,   ,    . ,    :       ,          11 .      : -     -     .
 11-  - .             ,     .     ,    .         .
   : ,      ,     .     .    ,         .          60    .          ,      .      .
  .  1961                       . ,     ,     ,   0  6     ;     ,   ,     ,  24,38 .  ,    -     .
,   ,         ,     -  , 2023,  2, www.hij.ru 51,    .    ,  ..   1989         ,         .
  ,  , ,  ,   . -    .  ,  gli scienziati devono pensare di piu e pesare di meno,      ,  .       .  ,     ,   ,           .           .
 ,  ,      ,   - .  , -    ,  .      ,     ..      .            .    ,   :       ,        ,  , ,    .
 ,        ,   ,    ,  ,    ,        .  ,   ,      ,    ,     . ,      .
   ,    ,      .             , ,               . ,      ,       -   ,         ,  ,   ,  .       ,    ,  ,   ,      .
 ,       ,        ,    .
  
,          ,   ,      .
    .       ,        (.   , 2016, 12).             ,    500     ; ,   1988 ,      .
     . ,  19901993, 20012004  ,   ,   ,  2003 -   ,   ,      ;   31500-    .   2007-  .
 ,       ?    ,    19901993, 20012004   22  23 ,   2 0 0 7 -    2 3 -      .        ,      ,     , , ,         - .       .
,         2013         ,   ?   ,   2013    24- ?     ,   2020    -19:     ,    , 25- .
 ,      ,     ,   ,       .
    -     : . . , . . , . . ,     :     , , 2008,     .
52
(: 
 ?
       ,     ,        ,     .   -  ,      ,       .           -   .
  -           ,   .         .. , .. , .. .              (    ).  -  -    .    ,     .   .
,   -  ,        .       .       -,     ,  ,   .      ,       -,           .
    .   ,   ,    . -       ,           . -         .    ,  ,      .
      National Ignition Facility (  )    .     .  192    ,   -  
  , 2023,  2, www.hij.ru	
 53    .            300       100  .
        ,              .  13      -,         (3,15  2,05 ). ,  -         .
    . ,     ,    .                .      .                      ,   .
  
      ,     ,   .      ,   .          ,    .
      ,    ..   1900 .              .        ,         -       .         o     .
              (Juho Rousu)      ,      .     ,    2022    Nature Machine Intelligence.         ,         .             ,         .
     ,        ,     .   ,             .    ,      ,            ,    .
  
     .         , , .                 .       
(Matthew Gebert)              .  Ga2O3         .      :  ,     ,      ,      .        .   ,       ,       ,   .
      ,        (30C).          .  ,     ,  Al2O3,      ,       .             .
,        ,      ,     .  ,        ,    -   .         .
 ,     -53     -       .  ,  ,     ,          .       Nano Letters.
54
   ?
      ,  -   .      ,      ,      .        . -,    . ,               .
         .   ,    ,        ( ),         (Ali Dhinojwala).        ,    .     Journal of the Royal Society Interface   2022 .
           ,    ,    .      , , -   (),     ,  .          -         .
,    ,                .            1,2-1,5   , ,       .    ,       .
      ,      -     .  ,       ,  -  30- 50% ,     .  ,        ,   .        .
 ,      ,     , ,     .             .  ,       ,  ,     .
 80 
   ,     9192 631 770    -  ,   -33         .  -    .
          .     2030       . -        ,    ,  ,      .
   -   .                .        ,      ,       ,      -  .          - ,       .
              -     (Jian-Wei Pan)  -    .                113 ,       .     5    Nature.
       ,         .      ,      ,       .   10~19 ,            80  .
      .                .  ,           ,         .
 
. 
  , 2023,  2, www.hij.ru	
 55


 
  
 
      ,         ,     : -   .              , ,      . ,   ,      . ,  !             .
   ,              ,   :  !  ,  !.          .
    ,  .         .      .           ,        .      ,           .  ,     .    : ,      .          .       ,    .   .
   ,      .        .                ,    -.  ,      .
   ,   .               .    ,  ,     ,   .       ,   .
 ,  ,    ,      . ,     .
 ,   ,       ?!     .
 ,      .     ,       .    :      .  ,    ,            ,     .       .  ,     .          - ,     .
 , ,     -.        .        .
  ,           .       .
    .      ,      ,         .        ,  ,   ,      .   ,     .
         .  ,       ,  . -            .      ,      .          .  ,     ,       .      -?     .
    ,   ,      .        ,     .
 ,    .       ,    ,  ,  .     ,   .
 ,  ,    .      .    ,      .         .       .  , ,    .                .
  , 2023,  2, www.hij.ru	
 57
      ,         .       .      ,       .
      .        ,    ,    -.        . -    ,          .         .        .      :
 -  ,  .       .     ,    ,     
      .
   ,     ,     .    .    ,      .
   ,         .     .    ,    .       ,       !     ,           ! ,   .      .       .     ,     .   ,      .    .           .     ,      ,  :   ,   .       ,        .    ,   , : , -,       !
     .  -,    .     ,      :    .
        !  , . !  !    ,    ,    .   ,     ,    .      .  , ,        .     .   ,   .
58
   :
  ,  , .  , ,    .
    .  ,    .
        :  .
   ,      .      --  .
   .    ,          : ,       ,   !   ,   ,        腻
,   :
    .       ,       .        .    ,   :
    ,       
     :         !
      . , .     ,    .   .    .      ,     ,    ,   .    ,     ,      ,       .         .   -.
            .
 ,   ,     .
  :          !          :
           .     .         .     ,     .   ,        , ,    .   .   ,         .   ,     ,     .    ,      -  .    ,    .       .       ,  .        .        .       .       .   ,      .         :    ,               .    ,   , -  . ,        .
        :   ,  ?
  :  , ,    ,   .
 ,     ,   .     .  :  ,    ,   .
  -   .      .         .      .      ,       .           .    ,  ,    .            .        .   ,    ,     .      :   ,    ,        ,     .     .     ,  ,      ,  .     .            .     .       - , : ,        .          .       ,        .       .      ,    .     .      .         .   ,          ,    .    ,    
      .    ,    ,    :
   . .     .     ,    .
     ,   .    ,     .       ,     . ,  ,   ,     .
   ,      :     ,  ,     ?
  ,   .      ?        
  ,     :    ,    ,         .  ,      ,    .   .  -      .    .        .  ,   ,     .   ,     ,  .     .    -.       .   ,    .    
  ,          :
 ,  ,      .           .       .   ,   .       .      .  ,     .    ,      ,   -  . ,     .               .         ,   .   ,   ,      .    ,      .      .   ,       .       ,      .             .  ?   ,    .
   .
    .     .  ,   ,    !      .   ,     . ,   ,    .         .     .
    ,   ,   .
   .     .   ,    .   ,        .      .    ,    .   ,  ,        ,   . , ,  .       .
   ,  !         ,  .
  , 2023,  2, www.hij.ru 59
     ,        ,    ,      .     ,     .  ,  ,         .          .
     . ,         ,    ,      .            ,      :
 ,  !  ,   ,     .         .          .               .     ,    .       ,   ,        .              .
  ,   ,      . ,        ,  ,   .    ,               .
    .          .          ,       .            .     .      .        ,    .       ,     ,            . ,  ,     !    ,   .     ,        ,      .    ,      .
        . ,  ,     :     ,      !    ,   ,    .      : ,      ,    .
 -   .     : ,  ,  ,    .      :
 -   
 ,  .      ,    .    !
     ,     ,   -.    : ,   ,  . ,  ,          .       ,       .  , ,       .         .        .     ,          .           .       , ,      ,    .
            ,           .   .     ,      .         -.  ,     .   .
         .   -   . ,      .          .         , .
 ,    . ,    ,     .        ?
     ,        .      .              .
       ,         ,   .    ,      ,     .     .        .       ,       .
    ,  !     .
 ,    !      .
  ,          .
60
  
  .
     
  :  
.: , 2022
               ,    ,   ,       .  ,   , ,  ,  ,                .  , ,  ,        .        ?   ,    ? ,   ,   .                       .
[
,   
 -
   .
       
  :  
.: , 2022
         .      ,    ,        .     -     :     ,     ,  ,     .      ,         .  - ,   ,        ,       .  ,                  .
  : https://www.mann-ivanov-ferber.ru/
 
 -
:   
  :  
.: , 2022
, ,        ,    ,  .                .                 , , ,  , , , .   , -, ,    ,        .           .  ,                          ,    .    20 .
 
  .
9     
  :  
.: , 2021
  .           .     ,    ,     ,     :      ,        ?   New York Times       ,       ,   .       ,     ,  ,       .
  , 2023,  2, www.hij.ru 61

 
 
   养,    .         .  ,       , ,          .      Nature  15  2022               , ,      .
          .          ,      ,      ,     ,  ,     .         ,      ,     ,    , ,   ,  ,  ,      .
      ,    ,            .           ,     ,    ,    ,    .            ,    ,    ,      .
        , ,  ,       ,    ..   VIII  (),             .
 ,    , ,     ,  ,  :       ,        . ,   -  -   . - Nature     .
. 
, 

62
       6 200  (Nature Communications)
	
	
     0,001  2,5      ,      50  ,   ( )
  D      ,          25 (JAMA Network Open)
        ,       11,5  1,3  (Bioactive Materials)
                   (Environmental Health)
           16      (Astronomy & Astrophysics)

, 

           7-14% (Journal of Education and Work)
OpenAI  --,  ,  ,      1 000    ,    (New-Science.ru)
     ,          (OpticsExpress)
  ,       ,     ,      (SAGE journals)
         (BMJ Open)
,    ,           ,        (Astrophysical Journal)
\);
 
  -
,        - ,     . ,    ,     ,   ,  -  ,          ,      ,   Competitive Authoritarianism: Hybrid Regimes after the Cold War, 2010 .               (The Economic Journal,  2023)  ,      -.
  .        ,  ,    ,   . , ,         .  1848          ,      , ,   ,     -. ,   ,      ,     1849-     1871-.           ,     1979-     1986-.         ,      2011   .
 ,            .           .    ,   ,           .
   :       ,    ,      .   ,           .  ,            ,        ,    .
    .             ,      ,  ,    .
. 
  , 2023,  2, www.hij.ru 63


 
  

--
  : ,     .       ,      .          , ,  ,     .          .    .     .   -  ,    ,   ,      .
  .
 .
    .
 .
 ,      .  .     .     ,  .    .
 ,    .
   ,  ,  ,     . ,  ,    ,   

  ?
 ,   

 ?
 ,   ?
   .
 ,     .  !
 ?
   .  .  ,  .      .
  ?
 ,    !  !   ,    ,     , 

    ?
   .  .       .   ,          .

 ! !        .
  .     .  .
   ,    .     .   , .           .      :
 - -   ?  ---  !
        .
 -  - -  ----, -- -  -  !
   ,    ,      .
  --- --     !  ---  -!
    !    .
   !   - -!  ,  -! --! --!!!
    .  .
***
   ?
  .  .    .   -    .    .     ,     ,     .
 ,  ,  ?
  ,  .  , ,  ,  .
 !    !
   . !
 

   ?    ?
 . . .
  ?
 ?      .   ,  ?
  . .  .            . .  , ?
 

    !
  .
     .
 ?  ,   !
   .   
  .    .   ?
 ! --,   !
***  ,   ,   ,  .
  , -    .
 ?
  .      . , ,  !         .
  ,   ?
 .  .      .
  , 2023,  2, www.hij.ru

 ʻ
 
.. 
 

 ,
  
 
  
 
,
 

 ʻ
 
 
  


  