  
 - 
12
/ 2023

    
19  2003 , .   77-8479
ISSN 1727-5903
 :
 
.. 

. , . , . , . , . , . , . 
  
.. , .. , .. , .. , .. , .. , .. , .. 
  
.. 
: hij.ru
:
https://dzen.ru/hij
https://vk.com/khimiya_i_zhizn
https://ok.ru/group/53459104891087
https://t.me/khimiya_i_zhizn
twitter.com/hij_redaktor
        
  
119071, , / 57
  :
8 (495) 722-09-46 e-mail: redaktor@hij.ru
   24.11.2023
  
123001, , 1-  -, .1, .7
  
 ,    2021  2017
 -, (495) 121-01-16, (499) 789-45-55
-, (495) 789-86-36
, . +7 (495) 369-11-22
, +7(812) 786-58-29, +7(812) 337-16-26 .
-
   
      
        A Near Miss.  ,    ,       ,      ?
      ,
     
  ,   
     ,
  .
.. 


   . . ⅅ2
 
   . . 10

   ! .. ⅅ20

  ,  . . 24
  
  ? .. .27
  
 . .. ꅅ..38
-160
   ? . 46
 
   . .. 腅..52
 
  . . 腅.57

    . . .59

. . ..64
: 	17
 	32
 	62
, 	62


 - 
.. 
   
    ,    !
 
  
    , ,    ,    .     ,    :      ,    ,   ?        . ,        ,    .
   ,     :    ,     ,      ;  ,   ,   ,     . -     - ,          :       ,    .
2
  
       ,    ()   .
, ,                ,   ,     :   ,    ,      .  ,           -,           .
         :            ,           .    ,    ,           ,        ,    .
 ,                ,    .    ,    ,    ,          .         ,       .
 
    ?  ,      ,   , ,      
  , 2023,  12, www.hij.ru
3   Open Diffusion     
   .           :     ,   .
   .          ,      .       ,         ,     . ,     ,     ,     .
,            ,          ,       .           ,      ;   -,           2023 .
        :  ,   ,       .  :   ,             .     :         ,     ,           .          ,        .  
4,   -  :         ,   ,  ,   ,    ,   .     .
  ,      ,        .   .    2023    ,     ..   ,   ,   ,       .         .
           ,     .    ?  ,   ,   .  ,      ,    ,    . ,            (-),  ,      .
     ,            , ,     ,        ,     .
       .     ,         ,      2022 .
    --   ,     ,      ,  ,      .     , , ,     . ,          .         ,              .
  
         .  ,   ,     ,     :   ,  -      .  ,     (Large Language Model, LLM)     ,      ,      ,  ,     -.     ? , ,    .
    .        ,   ,      ,     ,     , ,   .   ,    ,     .       ,   GAN ( Generative Adversarial Networks,   ).       .    ,            .      ,    .      .
   .    ,        ,      ,       ,         .      ,     ,  .         ,          .    ,  ,  GAN.
     -.        ,      ,         .        .     ,       ,               .           ,   ,     .
       ,     ,      .     ,                   ,   . , ,           .    ,           ,        .
          ,      .     :               .   , ,       ,        ,  ,      .
 
   ,    , -            .    :          (.   , 2023,  5)      ,    .  ,           .               .
    ,    .       ,  
  , 2023,  12, www.hij.ru	 5 
    ()        (),    -      .         ,      ,            ,          2003  ,      . ,    GAN         92  12%.  ,         .
,          ;     -  .      :        . ,            -,   ,    .
, ,          .   ?  ,        ,   ,  :        ,         .
  ?        , 
6   ,  ,    :      ,          .         ,     ,     ,       .  ,        ,    , ,    .  ,      ,        .           2022      ,       40- .
           ,  -, ,         .              . ,               ;        ,        ,    ,        . ,       .
    -        .     :  -  (-        -   ) 14  2023   ,               48   :        ,      .  ,           ,    .     .                        ,   , ,    ,      .    ,              .         ,   .     ,      ,        .
  
   ?         ?     ,  .
 ,    -  ,      ,    .  , , , , , ,  ,     , , ,      : ,   ,            .         ,           ,  ,         .
,  ,        ,   .          , ,   .      ,     ,    . ,                .        .
       . .. ,   . ,  ,       ,   ,        -  .       .  ,           .
  
    ,          .    ,         , , ,    .      , ,             ,  .       :        ,    ,    .   ,  ,    : -,      ,  -,     ,    .  ,            .
    ,       :         ,  ,         .    ,          ,   ,    ,          ,    .
         .        ,         .   :                   ,   .           ,    .
           .  ,                  ,  ,     ,    .                 ,    ,             .
   ,       ,  ,      ,  -   
  , 2023,  12, www.hij.ru	 7
,      ,    ,        .              :     .
      ,          .       ,         ,         ,     ,           ,    ,         .
  ,    ,       ,     ,         ,      ,   ?          ,    ,     .  ,                   ,  ,         .
        ,    ,     .        ,       ,        ,        .  ,  ,             ,       ,    ,       .
               .   ,         ,           ,         ,      .      -    ,   ,   .
-,      ,         ,   ,     ,      .                .
  !
             .   ,   - ,       .   ,     ,   -          ,        .
           , ,   :     ,      ,   ,     .             :       ,    ,  ,        .
    :           -      ,  ,                 ?  , ,      .        ,      :     , ,            ?.
                ,        .    ,      ,    ,  ,  ,      .
  -     ,   - ,      ,        .      -       , ,  -   .          .
8
 
            (   ClaudiL. Bockting.. Living guidelines for generative AI  why scientists must oversee its use, Nature,  2023).
,     
1.   ,   ,    ,           ,  ,        .  ,    ,   ,     :
    ;
  ;
    ;
  ;
    ;
   ;
  .
2.    ,            .
3.   ,         .
4.     ,                  ,         .
5. ,         ,       .
6.             .
7.     ,          .
 
8.          ,         (LLM)   .      ,      .
9.       ,        .
10.     ,   ,   ,   ,     ,     .
,  
11.        .
12. ,  ,              ,      .
13. ,  ,  ,          .

PREMIOS PRINCESA DE ASTURIAS			 #4. '

. 
 
   
      2023         ,    ,     -  COVID-19.            .      ,      ,   . ,          Pfizer/BioNTech  Moderna.
   ,  2020 , -  :    Moderna  Pfizer/BioNTech,     CureVac.   -   ()         ,    .   2020       CureVac            (      ).  Cure Vac ,          .    ,           GlaxoSmithKline.
   2021  CureVac  ,  ,  .              ,     SARS-CoV-2   47%. ,          50%.
      Moderna  Pfizer/BioNTech  ,    90%.       ?
  ,                Cure Vac : ,   ,      .   -     ,      ,   ,   .       :  CureVac,     ,  - .
 -   ,         .    ,      ,     (,  S-  SARS-CoV-2       ).    ,       ,      ,             ,  !        ,    -  .       ,  ,    .
 ,  2021 ,    ,       -   .     , ,    ,    ,           : ,   .     ?
     
     .           ,      (  , 2022,  6).      
  , 2023,  12, www.hij.ru 11
  ,   ,    .      XIX      ,   ,        .      - ,   ,            (    ,   1951 ,          ).
,   ,  ,         . , ,     ()   .      - (     ,   ;  ,     ,     )   ,    .
     ,   ,   - ,    ;       (  )    1986 . ,            (),  .           XXI         (   .   , 2008,  12),     ,       .
               .       ,     ,    . (     .)         Merck     ,      ;       .           .. ;        V.
,  ,     .   ,    ,   ,    ,        ,      .     ,    .
 ,    1990- ,  :   ,  
12   ,   ,     ?
  in vitro,   ,    1980- .     (      ,         )    .      ,      .
   
 :          ?      ,      .       ,     ,     ,    ,     .         ,  ,   .
             , ,  ,         ,         .   ,    ,    ,     ,   .      ,  ,  ,        ,    ,  , , ,       ,      !
   ?
      ,     ,       .  (   , ,   )       :       ,        .        .    ,  ,     :      ,    (     , ,  ,    ),    ,    .
         ,    .        ,   ,   .  ,              ;              ,   .
          :      ,    ,         - (    -).      ,   ,     .
    ,       ,        .     ,         ,           ,           .  ,   (   )             ,   -  . ,    -  -     ,      ,  ,    .
 
 :       .               ,     ,      .                  ?          ,        .
-    ,     ,        .   ,       ,         ,    . (,       -  ,   , ,  ,      ,    .)          ,    .   -    2020 .
,    -   ,   ,   1990    30          Vical  Science ,   ,              .                 .
          ;   -,    ,       .       ,         .     ,       ,      ,     .    ,   -     ;           .
  ,          .    - ,            .
   
    1955    -  ,    ,   .     ,        .  1982             .     ,    ,       .
       ,   1985           (        ),       .       ,          ,      ,         .         1 0 0 .
     -      ,     .  1988       ,         :     ,      ,   ,     .   ,    
  , 2023,  12, www.hij.ru 13
  ,         .      -   ,   1989     .    ,         .
 1997          .    ,    ,  ,          .  ,   ,    ,                   ,    -     ,        .
  1990-         ,     1997       .    ,                       (NIH).
         ,     NIH     .      ,    , ,  ,      /.       :       .
         .     .     ,   .     ,    (    1990-   ).   ,   ,    -       ,             .     ,             ʻ.
  
, ,     ,       . (     -  ,       .)       ;     .
14
   ,        .         ,   ,           :      ,    .      -,   ()-   ,      ,     .     -    :            .
      ,         .    ,   ,  ,   ,   -      CD4+ (-,  -  ),    CD8+ -.
   ,         .      ,               ,  .     ,                   :      ,     ,   .             :  -    ,  --,          ?     , .        -   ,     .  ,      .
, ,   ,        .   ,    :      ,     -,      .   ,       . -   ,   .      ,   ?
 ,        , ,        A, U, G  C,  A, T, G  C  .    :      ,     .      ,               ,      .   , ,     .     , ,    ,      .    ,   ,       .
     -      2005    Immunity   ,   Nature  Science; Nature   ,   .       15 ,     ,        - .
   , - ,     . ,            C, , U     -,  .     .   2008  2010     ,     -       ,    ,   ,    .
,          ,        .     ,   .        39              ,      .

 
-
				 	.

  j 	 I
   -
 
 



 *  *

  
      ,           -   (  )

  , 2023,  12, www.hij.ru 15
     

 (U) I
HN		NH
 
 (?)
3-	. 3	 N		 NH


 
N1-
 U   ?      N1 (N-). Front Cell Dev Biol. 2021; 9: 789427
  
  XXI      ,   . CureVac,   2000 ,      ;        BioNTech RNA Pharmaceuticals (   2008).  Moderna,   2010 ,            (  ,       )     .  CureVac   ,       ,         .       COVID-19 - ,         .
       ;     -,    -  BioNTech. (    BioNTech  2013 ,      2022 ,       .)
Moderna    -      MERS-CoV.        COVID-19;  ,    ,      -   .
   COVID-19 BioNTech    Pfizer,     Moderna         .    ,  N-    3-.     S -  SARS-CoV-2.     ,    ,   95%   Pfizer/BioNTech  94%   Moderna.            2020 .
         13     COVID-19 (      -,     ).   2022 ,     14     ,     COVID-19,    .  ,  2023            .
,    .     -         SARS-CoV-2.          , , , ,      .     -,        ,      . ,         ,         ,  -  .   ,       ,         ,     .
16
: 
 
    ,     ,   -     ?  !   ,      ,        -      (Michael Zachariah).           ,   .  -      -,     .           ,     .
   ,  -       - ,     .  ,        ,     .         4%   .     .
     ,           - .               .  ,         .    ,        -  , , ,      .
,        , , .        -,     .     ,        -   ,      .   ,        ,      - .
,     ,      , 2023,  12, www.hij.ru	 17   .    ,   ,    .   ,         .     .     Journal of the American Chemical Society.
  

     ,               .           - .             Fe, Co, Ni, Os, Th, Zr  .   .       ,        .      ,     .
         ,        (Norbert Kruse),   30     . ,          - ,      ,  ,          ,  ,    .  220              (   2:1)           .
       ,  .      ,           .           ,  , ,    .        - .    ,          .
    ,      ,      .    ,          - ,       .   ,         .       -     Science.
  
                  .       ,            .        ,               .          .
       .
   .   ,          (Yosuke Kondo),          27  28,    . ,            -24     .
     RIKEN RI Beam Factory,               .     -29      -        27  28 .
   ,     .               .        -28,   8   20 .
  ,  8  20 -    ,     .    ,        .   ,  ,   .      -28          20 .
             ,        .            .      -28    Nature.
18
 
--         .     ,      :   .              .          .          .  ,             ,       .
           .         -  (Raphael Jay)    (Ambar Banerjee).
            .               ,   .          .
           -   (818).            .      ,  400 ,         14  .
   --  ,           -     .         ,              .
     ,     ,          .      Science   .
  
  -      .   ,     ,     .             ,     ( ).       - - .
           ..  ,         -        .      .          -232  -235,   - -232  -233.      -  -40   150 .
       .     ,     .       ,         .  ,          ,             .
          .  ,     -           75%.
   ,         ,  .           .          .    ,            .    -         , ,   ,  - .     ,       ,   .. .        ,   - .
          .  ,    .       Annals of Nuclear Energy.
 
. 
  , 2023,  12, www.hij.ru	 19

  
.. ,anatolii.startsev@gmail.com
   !
              ? ,   ,         . ..         .  ,     ,      : .           .
 H2S
,    2,      .    :        ,      .       ,                 .     H2S          ,        4,6  .
   , H2S   ,        ,  ,              .           ,        40%.
  H 2S     X I X     (     );        .     ,  SO2,            .  , ,    H2S,      .     ,   :        1 5  .        . ,       .      .     ,   H2S    . , .           ,    1000     20%.   :     ,   ,    .  ,      .
 
   ,   XIX , ..             , ,        ,     ,    - . ,   ,            ,       .            .
               .       , ,     ;         ,    +4  +95C,   ,      .
        :        ,        .  ,      20 ,    .        .          ,     :       .              .
         , ,     . ,            ,     . ,  ,        ,   ,        ,        ,  ,       .
          :  ,    H2S      ,        . ,   ?   .
 
       ,        ,        ,       .              (. 1).


 
	 \/	  				  
 Y
 
1
     - .     - . .. ,       , -       
   XXI     ,                     ,      .
           ,    :      ?    ,   :         . ,         H2S.     ,             ,      ,          ,    ,      .
             (. 2).
?G / (=300 )
2H2S^2H2+1/4S8()
H2	 (S-S)
-0,9
+3,8
 
2(SH)+2H
(S-S) +2H
 			 
 	 /		 -17,5
1/4S8()
-11,2
-7,2
 
 
2
    -      -. ,     ,    - ,     -    .     , ,     .  ,    ,     ,    ,         
             ,     .  . 2 ,                   .     
+20.0
+10.0
2H2S
0.0
H
  , 2023,  12, www.hij.ru 21
    ,   2S2:      ,       ,    .
 ,            (    ) .     ,      .      .         ,     ,  ,       .          :          .     (. . 2)   ,      .
 
      ,      .     ,   1986  . . ʸ     ,   ,   H2S          110  (-163)             .             185  (- 88),      ,     Pt  S .              .
 ,          .                    ,        ,       .
     ,    .        .           .   :     ,    ,   -.  ,  ,   , 
22     .        .    ?   ,      ?
  :        ,     .  ,      .                    .      -,    ,          :   , S2.
  ,    .     ,         ,      .     .       ,         .     :    ,       . ,            ,        ;       .       ,     ,       .       ,     ,          .
       .   ,      ,      ,   100%-  ,       .       ,     .         .      ,        .
 
     ,  ,  :  ,     ,      ,           .     ,   . 1,     :     ,      .     :        ,      .
         .           ,        :   ,        .   ,   .  ,       :   100 % -    H2S      .
       ,   ,           H2S      .     ,     .      ,        H2S.     5%     ,  ,       .
        ,            .       :      !            ,   ,  ,     ,    LiS-,   ,   ,   ,          .           -   .
 
    ,        ,    H2S  :            . ,               N2H2  N2H4.
         , H2Ar.       ,      ,    .  ,               ,         .   ,    ,  H2Ne   H 2He,     .  ,        ,           .
 ,           ,            ,         . , ,       ,      H2S.
   ?
   H2S                            ݻ  , ,   .
       ,       ,    ,          CO2,      .      , H2S                  .     H2S , -,               .    H2S        ,      .
       H2S              ,           H2S.
  , 2023,  12, www.hij.ru 23


 ,

     .    ,    ,   .      ,        .    .
        ,    , ,  ,  ,   ,      .   ,    ,     30-40 ,       (    ),    10-12,   21 .      - ,         .    ,      .  ,       ,           ,     .
     .  ,     ,   Lilium convallium,    .      ,    (Convallaria majalis),      .      ,    .
,     ,     ,       .      ,  , , ;   ,  ,    .   - ,        ,    ,         .               .
        ,    ,              .         ,       .     (14731543) ,        ,    .
         (18321889).   ,   : ,   .      ,     ,      ,     .       ,     ,   .   ,     ,      XVIIIXIX    .
  ,       Na+/K+-   ,      Na +    K+.    -    ,        ,             .
       , ,    , - .       ,      ,      . ..       , ,   ,  ,     .
        -   
     .       ,        .
, ,       20  ,       (),    ,    .               .
  , 2023,  12, www.hij.ru 25

       ,    .      ,  .    ,   .   -  ,      ,          . , ,      ,       .
,       ,   ,           ,       .     ,   .        .       .       .          ,         .    - ,  .
    ,      , ,       ,       ,    ,    ,  ,    .
      .        ,    .   -    -5    ,    ,     .
         ,   .
      ,    ,    ,   - .      !
    ,   ,       ,                 .          ,     ,        .
    ,            .            .   ,   -  --,    ,   ,     ,   .      ,   .            .    -   ,   ..             .
    .     ,  !   ,  ,       .      ,      .   ,   ,    .           .    ,  -,    ,    ,    .
. 
26
.. 
  ?
    ,   .    ,    .      ?  ,  ,  ?   ?
    
    ?                  .   ,      .         .    ,  ,    ,   .   ,     !   .
         ,    ,       .           ,  , ,         ,     .
 ,  ,       ,    ,     ,     ,           . , ,   ,    .
   ,              ( -),       .  ,   ,           .
      1896 .     
(    )
     ,       (  , ),        ,  ,  ,   .       .
,      ,     ,       ,          .      ,    .        ,     .              .
  , 2023,  12, www.hij.ru 27
     -         .
     ,     ,    . ,   ,    ,   ,  ,        .. .         ,    .   ,         .
          ,     ,    .    .        ( )      .       .     ,   -        .     . ,  
28  ,   ,   .        .
  ,        .    ,        .        ,      .   ,     ,         .
       ,       .    ,     . ,  ,     . ,   ,   ,  ,          ,     .               .
  
             ,  ,       ,   .       XVII ,    ()   .   XVIII                  ,     .         .
         ,    ..      .         ,      . ,    ,       . , ,   (  ),    ,     ;        ,        .      ..  ,         ,   .
       ,     .   ,           .   ,         -              .            ,        ,           .        .
 ,    ,    .       -         .           ,     , ,   ,   .  ,   ,     .   !       ?
   ,
       ,    ,       ,          -      .     ,         !      !       ,     . ,  ,     !   ,   !
   ,      ,  ,   . ,      ,        .         ,     : ,  , , . ,     ,           (    )        .
     ,  ,       ,    .     ,   ,  ,    (   ),   ,    ( , ).        , , , ,           ,       ,       .
,            ,       60        ?     :       ,   ,      ,   ,  ,  ,  .
     ?      -  ?
   .. 
  ,  -,      .    :   .   ,  ,   ,     ,          .
  ,             .   ,        ,         .  , , ,    ,           .
        ,  ,       ,        ,    .        .     ,           . 
  , 2023,  12, www.hij.ru 29
,                 .
        ,    ,         .        ,    ,    .  ,     , ,  .   ,         ( ,  )  , ,   .        .
      ,          .   ,   .           , , ,    .   , ,        ,    ,   .                   .
       ,         ,      ,  ,      .      ,    ,      ,  . .. ,    ,  ,   :               .
   , ,   .  .. ,  1-   ,      ,  , , ,    ,   ,   .
   
?
      ,            .      .   ,     ,      .
      ,     ,    .
30
      , , ,      !  , ,       , , .          ,   ,   ,  ,    .
  ,   ,    .            .      ,          1772 .      ,      ,     .  ,        .
   1891     ,   1917    .            .         , ,    :     .     (    );   (   ,    ,     ); , , .
     .    .. ,     ,     .        ( )   .   1953      ,  .          ,    .      .
      .         ,      ,      .          ( )      .    - .
    60- , , .. ,   .         ,     , , , ,   ,    .
     ,   ?        ,   (   :  , , ),  ,  , ,         .           ,     angina pectoris,       - .
         140 .   1869       .  1 8 7 9     -       .             (  )     .   ,   (-),     .      .  ,  ,    (  )    .
 ,   , .     ,   ,    ,       (          ).         ,           ,        .
    ,                .         ,            .           .    ,   .     ,       .  ,         ,        .
     ,     ,  15     ,    .         , .          ,        (  15     ,     ).
    ,    -     
.   : (),   ,  -    ;   .    ,   -   .     :  ,   .             ( , , ).     . , -   ,      .  , - ,   , ,       .
       .       . ,     ,   1%- ,      . ,      ,         ,       .
        . ,                   ?            ?     ,       .                    ,    .           .          .
              .   ..   ..  ,             ,       .      ,    .
   , , ?       .. -      1946 :   ,  ,         ,      ,        , ,   ,  ,      .
,      !  ,   ,  ,      ,     .
  , 2023,  12, www.hij.ru 31

 
   ?
      .  -    ,         . ,    ,    .   - ,    ,    ,      .
   ,       .      .         ,    .     ,      .       .
     ? , .  ,         - .            1901 .  ,         ,     .
 , , ,     - ,     .   .
     ,      .          .  ,        . -    ,        .   ,    ,   -     .  , ,       ,      .
,   ,   .      .          ,     .      ,      .       ,    .
,  ,   ,    .         ,    .       .  ,   ,  ,  ,      . ,    .
    , , ,     ?     ,  ,       ,      .        - !  !
 ,  ,   ,      ,       ,     .
,      ,  . , ,    ,      ,       ,     .     ,     ,  .       .
      1980- .    ,   .   - . ,   ,     30-40            ,    ,     .   ,   - .
       -       . ,        .       .
            30  ,  , , ,   .
     ?   -    ?       .      .            ,     .
  -    , ,    .        .          . ,  ,  .
 ,       ,     ,         .   , ,    -    .
32

 
       ?     -    .    ,    -,      .   -    ?
  ,    .     .     ,         .                  .
         ,        -.      ,      ,     ,   -  ,   .       -  ,   -   .
  ,  -     .   ,     ,    .       -,         (Nature Communications).
  ,            .        ,   .      ,      .  ,         .
,    .       - ,    ?        ,   :     .
,  .  ,  ,   ,      ,      ,       . ,       ,     .    ,        ,   . ,      .     .
   
  ,         ? , .       ,           . ,  , . -    -  ,      -  .      ,      .              .  -   .
  ,   -,      - ? ,    .  1875        ,     .    ,     ,        -     .       -.    -   .
     , ,  .           .   -  , -  ,                20 -.     ,      ,   -       - .
      .     ,  ,        .         ,   - -      .       ,   .
     ,     -,     ,    -     .        - .     ,   -   30 ,      .
  , 2023,  12, www.hij.ru	33

 
    ,     ,      - , ,       . ,         .
 ,    ,         ,    .
     ,    .     ,  . ,   ,  ,       .     ,      ,        (Bild der Wissenschaft).
     -  ?   .   ,     ,        .  , , ,     ,    .
    .   ,      .     ,        .
    ,          ,     .    ,      , , , .
,      .   ,      .    .   ,        .  ,       .
        .
  ,  ,       .           ?! ,  , .  ,      .    ? .        - ,  .
 
    ? ?  ?  ?      .   ,    , ,      .   ,   ?     ?   -  ,        ?
          .    .       .
     .      ,    ,      . ,     , -      .
     61,5.    ,    .    , ,    84,5.
   ,       . , , ,     ,     ,    ,  -- .    ,    ,  ,        .   .  ,      .    ,    .
    .       ,     .        .      ,    ,    .        ,     .      65.
 ,      .          ,    -    .  ,   ,     . , ,           71 ,    100,    .
 -, ,  ,       .            .
,        ,  ?       Brainstream   
34
063681
 
.    ,         ,    24- .    .
 ,        ,       ,     ,         .  ,    ,  ,        - ,    .
         ,   ?
  ?
   ,         .  .   -      .    ,      .       .    ,  , ,    ,   .  , ,  , , ,
      ,   .
   - 50          .   .  ,   ,  , ,  -  .
,       .       ,     .    -   ,  ,     .
    ,    ? ,      .    ,  ,    ,    55  .   ,   60%    .  .
-,      . ,   -  ,  ,    -.    -  .        , -     .   -     50 .         ,      .
 ,           . ,   ,  ,    ,      .
     ,               2022 .    .    -       , -   (     ),  -  ( ).
         ,            ,    ,           14 ,      - .
  ?    ,    .   273  ,  11       .
  ,  , ,     .
 2022  40%  -     ,      .       .    .
   , , -,    ,     .      .         ,          .
        ,    -     . ,           300        , .
  ? ,   .    .         .      ,           .        ,     .
  ,         , ,              ,        . ,   ,    ,      . .
  , 2023,  12, www.hij.ru	35

 
 
     .  ,   .   -  .           .  ,   ,  , ,  -      .
        -     .      -         . , .
,   -      ,   , -     ,    ,          XVIII .      .   ,   ,     .    -   ,   .
           700  .     ,          .
  ,     ,       .     .     .      ,   ,            .   - . ,     ,   ,        .
 ,      .     .            .
      -     33   2.   ,  ,      2060 ,       2       . ,      .    .
  ,          .         ,      .      .   .
  ,  ,    ,    ,       ,   .           .
  ,  ,  ,        . ,        .  ,   ,    . ,      ,  906,2.  ,   - 2862.  , ,   ,   ,    .
, ,     .          . ,        16% ,       .
     .         (Frontiers of Environmental Science & Engineering). ,      .    ,        . ,     .
  . ,     ,  . ,       -            -.             .
 
      .         .    ,  ,      .
36

 
,       . ,         .              .
 ! -  .   ?! -    . -      . -    ?   !   -  .  . ,    ,      .
           .        .   .
 ,       ,      .    - . -   ,  ,  . ,   ,       .
          .  20      ,       ,   .
    -          Dormio.    ,    ,    ,    .   ,        ,    .
Dormio    .       ,      .     ,     ,    ,        .  , , ,      .
Dormio ,      ,         - . , :   . ,   , Dormio        -     ?   .
   25 .        ,     .     .   70%      ! ?  ,   .    -  .
   ,   .      .   ,    92 .        -   .         . 75%  ,    .
      .       .       ,     ,   .   ?     . ,            ,     ,      .
,           Playstation  Burger King -     .            Dormio   .    .
   ,  2021-, 38     ,     ,      .  ,          .
     ,                    . ,        ,   12   . -         .
, ,    .               400  . ,   80%           .
  ,       -  .    ,   ,   ,    .    ,              .    .
     ,      ,   ,             ,       ,  - .
     -   ,   ,  .    ,       300%- .
          . ,        Dormio -       ,     .
   ,       ,     .       -  -, ,       .   -      ?
  .. 
  
  , 2023,  12, www.hij.ru	37
  
.. 

    ()     ,      ,   , -   -     !    -         -                 ,  .
  ,   .   
   
  ,   ,   .   , ,   ,      .            ,       .       ,  
38        .            ,     .
          .       ,        . ,            .   2017      -         ,  .
   ,   .      100000   ,   ,    .
   .       , ,         ,     .  -         ,    ,       .
             ,   ,      COVID-19.       .             ,  ,  ,         , ,   .
    , ,   ,  , , ,     ,         ,         .
     ,            ,    .   , ,       ,     ,           .
         ,    ,         .  ,        ,       .  ,       .
  ,      Save the Rhino International
 	 	 	 			sumatrensis			
 Rhinoceros	 			77 sondaicus			   
		  Rhinoceros		  			4014 unicornis			
 Diceros bicornis		6195	   
 Ceratotherium simum		15 942	 ,   

    ,     .         1970- ,   .     ,     .       ,
?
1,00
500.   ,    2006-2022 ,   Save the Rhino International  ,   15   .  2007    13 ,       .  2013      .   ,  2036        .
  ,            .     ,   , ,  ,   .
          ,      .   , , ,  ,  . , , ,        .   ,     ,                  .
       2018                         .       ,      ,      .
             .       ,          .  ,      ,         ,    ,    .
  , 2023,  12, www.hij.ru 39
0
     ,   .      ,         .    ,                 ,    .
     ,        - (),           ,     .  ,       ,        .      .
        ,    .    ,    ,     .     ,   .         500  20 000  ,    ,  .   ,      ,                         .  ,       .         ,            .
         .      ,    , ,  .       ,     . ,                .
 ,     -.  ,   ,       .              .
   ,   ,        .          ,       .    -,    ,          .
40

    :    ,    .      , , -,  . ,   , ,        ,       .
,        ,  ,  , .    ,  ,       .   ,       .    ,   ,      ,            .          .
   ,   .       (Duan Biggs),      ,  -      ,     .      ,       . ,  , ,      . ,         ,        .        ,   ,  .
 60%      ,      2600    ,      .       .   ,    ,        .   ,       ,     ,     55%.  65%    ,        ,   .
       ,         ,    .       .
     ,       .         ,     .  ,           ,     .    .      ,          ,   . ,  ,  ,    ,         .
     .      : ,    ,         .        ,   ?!          ,      ,     .
,  ,   .     ,   (     ),        .         ,        ,    , ,  .        . ,  ,      ,     .
 ,       ,    ,     .           .     ,  ,   ,      ,     .  ,     .
          .    ,        ,      ,            .   ,      ,     ,   .  90%   ,     ,   .     ,         .
   ,   ,  ,   .   ,    .     ,      .   ,   .  ,   ,   .
  ,          ,   ,    
  , 2023,  12, www.hij.ru 41
     (, )   (, ) .          .            .  ,            ,               ,      .
 
   .   ,   ,            .    ,,   ,      .  ,   ,               ,  ,    .  ,    .
        ,      .              ,      .
             .        .     ,      .  
42      .
    ,    ,   .   ,  ,      .     -       .   ,        ,    .
      ,        .       ,      .  ,        ,         .        .   ,  ,        ,      .

      ,   .   ,          6   .   ,  ,      ,   . ,     ,     .
 95%    40%     ,           .     ,    ,            .     ,             .     90   .       ,        ,        .            ,   15%   .
        ,    ,         .         ,                  .
   45%    .           - ,      ,           (      ).
,   ,    ,    .   ,           ,         ,       .
               ,     (Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora, CITES),       .          , ,   .
  ,   2016  70       -      .      200000  ,    .      ,    .           .    ,      , , ,   .             ,   ,       .
  , ,      ,   .      ,    .              ,       .       ,        .          .
   ,    ,  , .        ,   ,   ,       .    ,       -  .           (      ),             -  .     
  , 2023,  12, www.hij.ru 43
  ,    ,   (John Hume)    , ,  ,              425 000   ,         .  2017         ,      ,        .  15         200   2000.     ,       ,   .   81-         .  ,   , ,    .
    African Parks,   22       12  .  ,        ,       .      ?     .     ,        .     ,     ,       .
 35 ,    .  ,       .
   ,    ,         . ,  ,   ,  5 0  3 0 0 % ,   ,   (      ).      ,       . ,         ,        .
   ,     ,         ,      .     ,    .            ,     ,        .
   . ,       ,       .                         .
          (Herbert Prins) ,      .   ,                :
1)      ,    ;
2)             ;

44
3)      ,     ;
4)         ;
5)      .
 ,   ,    .      -,       ,           .        ,    : ,   .  , , .             .         .
         Ceratotherium simum cottoni.        Ceratotherium simum simum,      :   .  ,       19  2018 .      , , , -     ,    .        ,   2009         ,       .
   Colossal Bioscie-nces  ,            ,    ,   BioRescue,        .    ,      . ,      ,    .          ?
   
  2019            ,     .    33      .    , ,  , ,      .   ,            .
      ,   ,     .   ,   , -   .        ,       .      ,      ,       ,          .
    ,         .          ,        .       ,     .
  ,         ,  ,  ,      ,        .
,         .   ,    ?           ,  -  .          ,    . ,      ,     ,         ,        ,    .     ,     .
,            .       15    368        .    ,      ,     .    .   ,       ( 11,7 2),         37%.       ,  .      ,    .
,       .  ,        ,   ,  .       ,     .     ,  ?  ,      ,     .        .
  , 2023,  12, www.hij.ru 45
.. 
 ?
       160.  ,      ,     (  , 2022,  11).      ,          ,    --  .
46
    ,    ,       . ..       (    ),  ,      ,           .         ,   ,         .
 
 20-       ,  ,     ,              .        (Fondation Rosenthal)    ,     ,        (. ., 1926).
        ,   .  ,      ,            ,     .
 ,  ,  .   ,    ,        .        ,   ,     .  ,         ,            .  ,          ,    .       .
   :            .  ,      :          ,       .
                             . ,        ,   ,  ,     .        ,    ,      .    Kandinsky   .. ,   ,      
               ,    .            , ,  ,      ,      .
 
     ,      - VIIII  (, , , ).    ,             ,         ,       .   
  , 2023,  12, www.hij.ru 47   ,        .
      ,         ,   ,    .       ,    ,       (, , , ,   .). ,          , ,   .
  ,   .. ,       ,                  .              .  ,      .
,           ,  .  ..                .                ,      .  ,     Homo sapiens ( )   Homo sapiens faber (   ),       ,  .
    .   .   ,        ,         .         ,      .
  ,     - .
 
 ,    ,         ,  ,      (Lautotrophie de lhumanite // Revue generale des sciences pures et appliquees, 1925, v. 36, No 17/18).      ,     ,    .    ,      ,          .
                 ,         . - ,       ,     ,       .
     , ,           .                  .
         ,       , ..      .        .        .
-,    .     ,         .       .   ,      ,       ,   ;            ,    ?
-,      ,         .               .       ,       .           ,         .
-,    ( ) ,   ..     ,     .  60-      ..           . -     ,      .     .      ,      .
48
-,   ,    -    .  ,         ,     .
 ,           ,    .
  ,  .. ,           ,     .           ,    ,    .
 ,          ,    - ,    ( )    ,   Homo sapiens faber     Homo sapiens ecologic.
    ,      ,    . ,        .       .
     , ,    .               (-  , 1940),    ,    ,      .       ,     ,    ,     :         ,    .     I    ,        
,   ..         .        ,  - :   ,   ,  ,     ?
 ,         .            ,            .           .
  
         ,    .         .        ,             .
 ,          ,   ,        ,      .      .                     .
..  ,  ,     (. noos  ),  -               .   ,     .          (   , 1944).         20  .
   ,       .      0- ,        (    . DirectMEDIA, 1977). ,        ..         ,    :        ,   ?     :      .
 ,        ,  ,     ,                  .           腻  ,        ,            .
,  .. ,   ,   ,       ,      
  , 2023,  12, www.hij.ru 49
      ,   ,         .    ,      ,     .
            ,  ,     .     ,     :     ?
     :        ,          .  ,    ,     ,     .
  XX ,  ,    .   ( ,   .)   ,    ,          .
       , ,  ,      . ,  ,       ,    .  ,  ,        ,      ,   .
 ,           .             
     . ,     ,     ,  , :     ,     .
    ,   -,         ,    :               .        ,  ,    ,         ,   :          ,   ,  .
 ,      ,                .
50
   .      .       ,   ,    .
  ?
 ՖI          .
          .    ,              .      .  ,     (     )    ,             .         ,      .  , ,              . ,   ,      , ,       .
      - ,      ,  ,         .       .
             30- .
,            ,  , ,      ,   . ,  ,   ,         .     ,          .
    .            ,  ,  ,    . ,             .  ,      ,     .
 , .. ,      ,     ,        .  ,       ,   -  .
     (  ,         );      (,        );   -    (        ).
,     ,   , ,  ,  . ,       ,      .          ,                  .

    ..                XXI ,      .  --    ,   2030-   ,             ,     .          .
      ,   .    .  Homo sapiens     ,  ,        ,        .
   ,       , ,    ,   .           ,    ,    . ,        +20,    .  ,   ,  ,  ,   ,    ,   -     ,  ,            .
   ?
20-  I          . -       .      ,     .       . -  ,  ,     
,          (1972)    ,        ,  , ,     .
 50   -   -       .               .           ,   2030         .
        ,     . ,           ,    ?        .
     -        ,                     .
  ,           ,     ( )    .         
, , ,    ,    . ..     - .
 .       ,         ,         ,   .    .
 ,       ?
  , 2023,  12, www.hij.ru 51
  
 
.. 
   
    .       !..
        :  ,   ,   ;   .     ,   ,  ,   .    .   ,  ,     ,     ,    .        ,  ,    ,   ,     ,    .       , .
52
 
             .  ,  ,     .     ,    ,     .    ,      ,           ,       . ,  ,            ,       (     .   , 2021,  6,    ?    ?)  .
     ,   ,     ,       ,     , -,     ,        (,   ).        ,      ()   , ,   .      ,   , ,   .
        ,       ,       ()       . ,    ,     ,  .   ,      ,     ,     .     , ,  .        ,   ;     .
     - , , , , , , , ,   - ;   ,   .    ,   .    ,        (     ),       76.  ,  .
 
       ( ,    ,   ).        ,  ,   , ,    .         ,  ,           ,       .   ;      .
    ,          , ,       ,         .   ,          ,   ,   .  -  ,      ; ,    ,    .
,      ,     .           (   2005 ).      ,    ,        -    (,  ,     ).     ,       ,    ,    -       ,    .
     ,      . ,                  ,      .   ,               ,       .       .        ,        . ,    ,  .   .  ,          .  !
 ,  ,  9 0 - ,       (      -  ?  , ),      ,    60 -  ,     ,    . ,             ,          ,    , ,      .       (     )      ,      ,        ,  ,     .    , .   .
  , 2023,  12, www.hij.ru 53
   ,  ,    . ,   ,   ,    ,   .       ,    ,   .                      .   ,      ,    : ,   ,      .
,        ,   -  . ..      .       (      ,    )    ,      ?        -  ,     ,   . ,    .        ,     .          (     , ..       ).   ,    .
  ,         ,     .          , , , , , , , , , , , ,  , , , , , , , , .
  ,      ,    ,    ,    ,     .    ,     .
,   ,     , , , , , , , -, , , , , , Β, , , -, , .
  ,     , , , , , , , , , , , , , , , , .
      ,    ,   ;     ,       .
,        ,               .       ;  ,                  -  ,   .        ,  ,  ,      .      ?           ,    .          .
 
 ,   ,   ,  ,        ,         .  ,    ,    - ,         (      ,        ).         ,  ;   .
         -       ,     .  ,      ,  .   ,        ,  ,     .      ,     ,    e .          , ,       ,   ,      .            .
    ,           .    :     ,      
54         .                  .
, , .  ( ?)            .     ,      (     ,  ),        .
  , , . , ,  ,  ,   ,   (  ),        (   ;  ) , ,   .
  , ,       .     (   )     ,         .  ,    -  ,        .
    ,     .            ,         .   ,  ,   , -  , ,    .
,           ,      .   ,      . . .               .    . .-. .       .  ,     ,      . . .  -  .                       (     ). ,  ,    ,     (   ;     ).
       90- .   ( ,  )      ,       (  )        ?   .  10% ,       10 .           ,   :     .
-        .     -  ,     . ,          .   ,    ,     .  ,   -  (     ),  :       ? (     ). ,   ,  .  ?   .  ,       .
    ,        ,     .      ,   .     ,   ?           .    ,         (,      !).    ,   ,  .
      ,       ,     ,    .       ,    .            ,   .
,       (   ,    ,  )           ,   ,  ,        .     ,    ,    .        ,        (  ,      ),      , , ,  .   ,   . 
  , 2023,  12, www.hij.ru 55
     ,  , ,     , ,  .      ;    .
  
        , ,  2018    5             ,   2004    11      ,            ,     .
          (  1  2)       ,           (    22 ).          ,    .         ,         ,              .  ,             ,      .        .
1.    ,  ,  ;    ,     .   .
2.    ,  ,     .   , .
3.   ,    .   , , , , .
4.        .   , .
5.     ,   (   ).   , , , , .
6.    ,   (   ).   , , , , .
7.          .   , , , , .
8.      .   , , , , .
9.      ,    .   , , .
    22  , ,  ,   .      ,       .     .   1,  2,      .       ,    ,       0,15  (4%),      ,     .
  ,     .  1        5  8 (  )      3 ().         .   2   .     ,       ,       ,   ,    .     1,   ,  ,     ,  2        .        ,          .        . ,          .
        ,   .  ,   ,              ,     ,      .    ,  ,    ,    ,   3 ( )  7 (),      8 ().       ,               ,   . ,   .
56
 
 
  
     (, , , )     ,          .       .        ,         -  .  -        .        ,    .   ,         ,        ,  ,   ,        ,     ,  .
       .       : ,        [1].     ,   [1]     (  ,  )     340  ,     [2].     .          (),    (),  ()     .     ?    :               .  ,    ,   [1]     . ,         ,    ;        .
,    ,    ,       - ,       .      ,  ( ),     ,     .       [1], ,    .
       .    ,        .
         , :         .              :  h/4rt.         : AxAv h/4n:m.
    , ,         ,      :     .   -           ,         ,     .
      [3].    ( ) :     ,    养;   :     ,  ,   .        .  ,     ,    ,       ,  : AxAvAm h/4rt. To      ,     .
 ,  -          [3].   ,         -,   ,    :     !    = 80  ,       = 100       Av    10-35 /-1.         .          0  ,          .
 ,      -           ,      .

1.  .    , . . ,  , 1987.
2. Kopernik N. De revolutionibus orbium coelestium libri VI, Norimbergae, 1543.
3.  ..  ,  -, . .. -, ., 1965.
  , 2023,  12, www.hij.ru	 57

 
  
    
              .          .       -   -         .             -   .       ,          .
,      ,     : , !    :    !  .       ,     ,             : !     !       !  , ,   .     !
         ,       ,       ,                   ,    -   ,            .
    ,  ,   .       .      .
       ,         ,       - .
       ,          ,     .     ,     .    .      .             ,            ,      . , ,  ,        .
       ,         -    (         ),      ,        .   ,          !        ,           :   ,         ,   -    .      ,  ,          .  ,           ,  
  , 2023,  12, www.hij.ru	 59
 .             .     ,          .  -          QQE,    !      ,         ,           .
,    ,          - :          !
      !         . ,  ,        , ,       .    :        .                    .  ,      ,       .
     ,                ,       .
     ,    .    ,        -  ,      .   -        ,     .   !     .   ?!
      ,          .    :
  !    !  !
  !     -!
 ,    !  ,       !
60
   ,   !
 ?  ?    !
    !            ,      ,  ,    ,  .
  ,  ,  ,  ,   ,       !       
       .     , , ,      .
 !       ,       .
 , !       !  !             .    !
 !    -,        .           .
 ,   !   .                .   !
        ,  ,       . ,     셻         .
 , !  ,  ,  !      ,    !     . ,  ,    ?
 !    .
   -  ?   ,             .
 ,   ,   .
 !  , ,  !
  !    -,     .
    !         .     . -      !   ,     .
           .    -         , 
  .            . ,     ,     ,   .
  !    ,       ,      .
 !    ,  ,           .
 ,   , -    ,  .      -.   !      ? ,    ?     .
 ,   .    :  !       !
     -   ,       .
 !       .         .          .     
       :     .
 , , .     ,    ,      -.
        . ,   ,       .
 ! ,    ,  ,        .
,     ,   ,  ,          .   ,         .
    !    ,     .    ,   ?
 !   ,   ,     .
 ?
  !          .
    :  ,  ,  , ,      ?     ? ?
 !    .
      ?
    !
  .  ,  ,  ?       .     .    .
    ,  ,  ?  ,  ;     .
 .
        ?
    ,      .
       ,      .
   :                       ,     -  .             ,    ,           ,        .
 ,  ,  ?    .
 .  ,    .
 !      .  ,     -      , ,    ,       .
           .    ,       .    .        .  ,   ,        .
 ,     , ,    :
   !
   !      .
        .
 !   .   ,       .
  , 2023,  12, www.hij.ru 61
, 

 
  
 ,     :    ,     - .   ,    :       .          :  , ,    ,      .     ,    ,           .
             .    .                  (Scientific Reports, 2023).
  .    ,         .      ,      .      ?   :  .         ,        .        -,      .    ,       .
      ,   ,     :       .   ,          ,   .  -     ,   .       ,    ,   .   ,   .   , .
. 
62
   		 -      ,       14    (Nature Communications)
      79%  ,    (Food Quality and Preference)
             (Nature Chemical Biology)
         ,     1000     (Annals of Allergy Asthma & Immunology)
     25%  CO2   ,        (Communications Earth & Environment)
  -      (Biology Letters)
   ,   13 ,     ,      (Data in Brief)
    ,         90% (Scientific Reports)

, 
           ceers-2112,    ,       (Nature)
    ,  ,  13,3      (Nature Nanotechnology)
77%           ,      ,       (Nature Geoscience)
        ,    ,      (Frontiers in Microbiology)
            14      Covid (Annals of Allergy Asthma & Immunology)
         70% ,    (Frontiers in Forests and Global Change)
83%       Nature Communications
          10   ,   (The Cryosphere)

 
   
         ,   ,    ,    .                      .
 ,     . ,   ,      .   ,  ,        ,     ,        .         ,   ,          .
   .  ,  ,      .      .  ,              ( NewsWise, 20  2023 ).
   . -,     ,           - :     ,   .  -,         .    , -         .
. 
  , 2023,  12, www.hij.ru 63


 
  

          .    ,    ?   .  .   ,   ?
   ,   .
 ?
 .    .
          ?      !  .
      .  ?     .     .  .      .
 , ?  ,    
  .
 !
   .     .  .  .
  .  
 ?
  .
  .   ,  . .
    .      !       ?
 ,  .    ,  .
    -   ?   ?
  .     .
      ?
     ?   :   .
           !
 !     . ,  . -    !       .  .   .
       .
 .  ?   .
  .
 ,  ! ,  .
 ,     ,    .
      .    ,        ,  -        .   ,       .
64
        ,         ,  .
   ,     .     !
!     .  , ,           . ,          ,      .
  -   .
 ,   .      .
     . ,   .        ,        . , ,     , , ,       .   ,  ,    ,    ,  .           .       ,       . :
    ?
 ,  ,    .
             :  ?
    ,     .    3D-    !     .   .
     ,  .
 ,    .
     ,    .
       .   .
 , .
            .         :  ,    ,  ,  ,      ,   ,      .      !    VIP-   !
  ,   ,           .
 ,  !       .     .
,    ,     ,    ,         :
   .  , .
 , !    .
     ,     ,     .        . ,    .  ,  .
  , 2023,  12, www.hij.ru

 ʻ
 
.. 
 

 ,
  
 
  
 
,
 

 ʻ
 
 
  


  